FAKATAPU KI HE ‘EIKI SEA ‘O E FALE ALEA
TAPU MO E ‘EIKI PALEMIA PEA MO E HOU’EIKI MINISITA ‘O E KALUANI
FAKATAPU FOKI KI HE HOU’EIKI ‘O E FONUA

FAKATAPU FOKI KI HE KAU FOFONGA
FAKATIPILOMETIKI ‘O E NGAAHI FONUA MULI
FAKATAPU MO E TU’I FAKAMAAU LAHI
KAU TAKI LOTU
KAU FAKAAFE KOTOA PE
PEA PEHE KI HE KAKAI ‘O E FONUA

1. ‘EIKI SEA
‘OKU TAU FAKAMALO KI HE ‘OFA MOE TAUHI ‘A E ‘OTUA
MAFIMAFI ‘O LAVA AI KE TAU FAKATAHA MAI ‘I HE PONGIPONGI NI KI HONO HUUFI TUKU ‘O E FALE ALEA.

‘OKU TAU FIEFIA KOTOA PE KO ‘ETAU FAKATAHA MAI ‘I HE
PONGIPONGI NI, ‘OKU KE LAUMALIE LELEI PE, PEA PEHEE MO E ‘EIKI PALEMIA, HOU’EIKI MINISITAA, HOU’EIKI FAKAFOFONGA NOPELE; KAE’UMA’A ‘A HOTAU KAINGA KUO FILI KE NAU FAKAFOFONGA ‘A E KAKAI.

‘OKU TAU FAKAMALO FOKI ‘OKU LAUMALIE LELEI ‘A E HOU’EIKI HAIKOMISIONA ‘O NU’USILA, KAE’UMA’A FOKI PEA MO E ‘EIKI TALAFEKAU LAHI ‘O E LEPAPULIKA ‘O E KAKAI ‘O SIAINA, ‘EIKI HAIKOMISIONA ‘AOSITELELIA, KAE’UMA’A ‘A E HOU’EIKI FAKAFOFONGA ‘ O E NGAAHI PULE’ANGA KEHEKEHE.

‘OKU TAU FIEFIA FOKI ‘OKU LELEI PE MO E HA’A TAKI ‘O E NGAAHI SIASI ‘O E FONUA NI, KAE’UMA’A ‘A E HOU’EIKI MO
HOTAU KAINGA ‘OKU NAU ME’A ‘I HENI HE PONGIPONGI NI.

‘OKU PEHE FOKI ‘A ‘EKU FIEFIA ‘I HE LELEI HONO KOTOA ‘O
HOTAU KAINGA ‘I HE TAPA KEHEKEHE ‘O E ‘OUT TONGA NI,
PEA MO MULI FOKI, ‘OKU A’U ATU KIATE KINAULTOLU ‘A E HUUFI TUKU ‘O E FALE ALEA ‘O TONGA ‘O E TA’U 2006.

‘OKU MAFASIA LAHI HOTAU LOTO HE ‘OKU ‘I KOLO NI E NGAAHI FALE KUO HOLO KO E VELA. PEA NA’E FATA MEI AI E NGAAHI MOU’I, HUFANGA HE FAKATAPU, NE MOLE ‘I HE AHO NA’E  TA’E’ALO’ALOA TALU ‘A E TU’U HOTAU FONUA.

NA’A TAU ONGO’I MO’ONI ‘A E FAKAMASIVA ‘I HE MOLE MEI A TEKITAUTOLU ‘A PILINISI TU’IPELEHAKE, PEA MO PILINISESI KAIMANA ‘I SIULAI.

PEA HALA FOKI HO TAU TU’I ‘OFEINA KO TAUFA’AHAU TUPOU IV ‘I SEPITEMA ‘A IA ‘OKU TAU KEI TENGIHIA NI ‘O A’U MAI KI HE ‘AHO NI.

PEA KUO LAHI E NGAAHI FAKAMASIVA KUO HOKO MAI KIATE KITAUTOLU, TAUTAUTEFITO KI HE’ETAU KOLOA TUPU’A KO IA KO E MO’UI NONGA, PEA MO E TAU’ATAINA ‘O ‘ETAU FEFONGA ‘AKI. KUO TAU NOFO TAILIILI PE ‘I HOTAU NGAAHI ‘API.

NA’E KEHE ‘A E LAUMALIE NA’E ‘I FALE ALEA NI ‘I HE ‘AHO NA’E HUUFI FAKAAVA AI ‘I SUNE ‘O E TA’U NI. KO E NGAAHI KAVEINGA TEFITO NA’E FEHANGAHANGAI MO E PULE’ANGA NA’E ‘OSI TUHU’I MAI IA ‘E HE NGAAHI POLE FAKA’EKONOMIKA ‘O E NGAAHI MAHINA ‘E 12 PE LAHI HAKE KIMU’A AI.

PEA NA’E ‘OSI ‘I AI ‘A E FAKALAKALAKA LAHI ‘ I HONO LEVA’I KE TU’U LELEI ‘A E ‘IKONOMIKA PEA MO E NGAAHI FATONGIA TEFITO KI HE KAKAI.

NA’E HOKO ‘A E AKO KO E TAUMU’A MAHU’INGA, ‘IHE’ETAU VAKAI ATU KI HE KAHA’U ‘O ‘ETAU FANAU ‘I HA ‘IKONOMIKA ‘
FIEMA’U AI HONO TALENITI MO E POTO ‘I HE AKO. PEA NA’E ‘OSI FAKATOKA AI FOKI MO E NGAUE VAOFI MO KINAUTOLU ‘OKU TAU FETOKONI’AKI.

3. NA’E ‘IKAI KE NGATA PE ‘I HONO FAKAMA’UMA’ULUTA ‘O E TU’UNGA FAINGATA’A FAKA’IKONOMIKA, KA NA’E TUKUPA ’A E PULE’ANGA KE HOKO ATU ‘A E NAGUE KI HE FAKALELEI HE NGAUE FAKAPULE’ANGA, FAKALELEI E SEKITOA FAKA’IKONOMIKA PEA MO E FAKALELEI FAKAPOLITIKALE.

KOE NGAAHI KAVEINGA LALAHI MOE FAINGATA’A KOTOA PE ENI. PEA NA’E PAOTOLOAKI ‘E HE PULE’ANGA ‘O LAKA ATU KIMU’A ‘I HE NGAAHI TAUMU’A KO ENI, ‘I HE FOUNGA ‘OKU MAHINO PEA PAU.

NA’A TAU LAVA PE ‘O PUKEPUKE HAKE E MAHU’INGA ‘O ‘ETAU PA’ANGA, PEA NA’A TAU LAVA PE FOKI KE MALU’I ‘A E TU’UNGA ‘O ‘ETAU PA’ANGA TALIFAKI ‘I HA TU’UNGA FE’UNGA MO ‘ETAU FAKATAU KOLOA MEI MULI ‘I HE MAHINA ‘E FA.

NA’E LIUNGA UA ‘A E TOKONI ‘A E PULE’ANGA KI HE NGAAHI AKO TAAUTAHA.

NA’E MALAVA ‘O TOTONGI ATU E $30 MILIONA ‘I HONO FAKALELEI’I TOKOLAHI ‘O E KAU NGAUE FAKAPULE’ANGA PEA MO E NGAAHI FAKALELEI VAHENGA.

‘OKU LOLOTONGA TEUTEU FOKI HA NGAAHI POLOKALAMA FAKALELEI FAKA’IKONOMIKA, KE FAKALAKALAKA E NGAAHI HALA, ‘O FAKAMAMAFA KI HE NGAAHI SEKITOA FAKATUPU KOLOA HANGE KO E NGOUE, TOUTAI PEA MO E NGAUE LANGA.

NA’E TUPULAKI AI PE ‘A E TOKOLAHI ‘O E KAU FOLAU ‘EVE’EVA ‘I HE MAHINA KO ENI ‘E 12 KUO HILI, PEA NA’E ‘I AI ‘A E FAKATU’AMALIE ‘I HE NGAUE KI HE TAKIMAMATA. NA’E FAKA’OSI’OSI ‘A E ALEA MO HA KAUTAHA HOTELE ‘ILOA KE NAU LANGA HA HOTELE FAKA’OFO’OFA ‘I VAVA’U. ‘OKU TAU FAKA’AMU PE KE ‘OUA ‘E UESIA ‘E HE NGAAHI ME’A KO IA NA’E HOKO ‘ I HE UIKE KUO ‘OSI, ‘A E NGAAHI TEU LANGA KO ENI.

KO IA AI ‘OKU TONU KE TAU FIEMALIE HE NA’E A’U MAI KO IA KI HE UIKE KUO’OSI, NA’E MAHINO E FAKALAKA ‘ETAU ‘IKONOMIKA, ‘O FEHALAAKI IA MO E ‘AMANAKI ‘A E NI’IHI.

‘OKU ‘I AI E FOKI E NGAAHI NGAUE KE FAKAHOKO KI HE PULE FAKALAO.

KUO KAMATA KE FAKATAFOKI MAI HA KAU FAKAANGA TU’UNGA PE ‘I HE LAVA’I ‘E HE PULE’ANGA ‘A E FAINGATA’A FAKA’IKONOMIKA ‘O E TA’U KUO ‘OSI, ‘I HE FOUNGA ‘OKU MA’A TOTONU PEA MO FAKAPOTOPOTO.

KUO MA’U AI ‘E HE PULE’ANGA ‘A E FAKA’UTO’UTA FE’UNGA KE HOKO ATU ‘AKI ‘ENE NGAUE MA’AE KAHA’U.

4. ‘I HE TAPUNI KO IA ‘O E FALE KUO PAU KE MATEUTEU ‘A E PULEANGA, ‘A E FONUA KATOA, KI HE NOFO MAAU.

PEA ‘I HE FEHANGAHANGAI ‘A E PULE’ANGA MO E NGAAHI POLE KO ENI, KUOPAU KE NE FETAKINIMA FAKATAHA PEA MO E TONGA KOTOA PE, ‘ I TONGA NI PEA MO MULI FOKI.

‘OKU FIEMA’U KE TAU TOE TANAKI FAKATAHA HOTAU IVI MOE MALOHI KI HE FATONGIA NI.

KUO PAU KE TAU LANGA FO’OU, ‘I HE LOTO FEFALALA’AKI MO FE’OFO’OFANI.

‘OKU TOTONU KE TAU FE’OFA’AKI MO FETAUHI’AKI, KE ‘OUA TE TAU TOE MAMATA KI HE FAKAMOVEUVEU, TUTU FALE, KAIHA’A MO E NGAAHI ‘ULUNGAANGA KO ENI ‘IHE KAHA’U HOTAU FONUA NI.

KUO PAU FOKI KE TAU TOE LANGA HOTAU KOLOMU’A.

‘OKU FAKAFUOFUA ‘I HE TAIMI NI KO HONO TOE LANGA KO ENI ‘O NUKU’ALOFA ‘E HULU ‘I HE PA’ANGA ‘AMELIKA ‘E 200 MILIONA, KO HA PA’ANGA LAHI IA ‘OKU FIEMA’U KI AI. PEA ‘OKU TOE TANAKI ATU KI AI FOKI MO E KAKAI ‘E LAUIAFE ‘I HOTAU PULE’ANGA NI KUO MOLE ‘ENAU NGAUE, PEA MO ‘ENAU NGAAHI MA’U’ANGA MO’UI MO HONAU NGAAHI FAMILI.

PEA ‘IHE TAIMI KO ENI ‘O E FAINGATA’A, ‘OKU OU LOTO KE TU’U FAKATAHA HOTAU KAKAI KOTOA.

‘OKU TAU FAKAMALO KI HE TAU MALU’I FONUA, MO E KAU POLISI KI HE’ENAU NGAUE ‘OSIKIAVELENGA KE FAKAFOKI MAI ‘A E MAAU ‘I HA TAIMI VAVE, LOLOTONGA ‘A E TAIMI FAINGATA’A NI.

PEA KOE ME’A MALIE, ‘OKU POUPOU PEA KAU MAI HOTAU NGAAHI KAUNGAME’A MEI MULI. KUO ‘OSI ‘I HENI AI ’A E KAU SOTIA PEA MO E KAU POLISI MEI ‘AOSITELELIA PEA MO NU’USILA ‘O NAU TOKONI KE HE ‘ETAU KAU POLISI MO E TAU MALU’I FONUA.


‘E VAVE NI HANO FAKAHA ATU ‘E HE PULE’ANGA ‘A E NGAAHI NAGUE KUO FAKAHOKO MO E NGAAHI PALANI KI HE LANGA FO’OU ‘O NUKU ‘ALOFA, ‘A IA ‘OKU SEA AI ‘A E ‘EIKI MINISITA PA’ANGA.

‘E FAKAHOKO ‘E HE FAKAMAAU’ANGA IA HONO FATONGIA KE NE FAKAFAIKEHEKEHE’I ‘A E LAKA FAKAHAHA ‘OKU FAKANGOFUA ‘E HE LAO PEA MO E NGAAHI TO’ONGA ‘OKU TA’E FAKALAO. HE KO KINAUTOLU ‘OKU FAKATUPU MOVEUVEU MO FAI HIA ‘OKU FIEMA’U KE NGAUE LEVA KI AI ‘A E LAO.

‘OKU FIEMA’U KE FAKAFOKI MAI LEVA ‘A MALU PEA MO E MAAU, KOE’UHI KE TOE ONGO’I ‘E HE KAKAI ‘OKU NAU MALU MO HAO ‘I HONAU NGAAHI ‘API, ‘I HE’ENAU NGAUE PEA MO HA FA’AHINGA FEITU’U PE ‘OKU NAU FIE ‘ALU KI AI.

5. KO E NGAAHI ME’A KO IA KUO HOKO HE NGAAHI ‘AHO SI’I KUO TAU SITU’A KI AI, KUO NE LULU’I ‘A E NGAAHI MAKATU’UNGA ‘O ‘ETAU KONISITUTONE.

PEA NEONGO E ME’A NAE HOKO, KA ‘OKU KEI MALOHI PE HOTAU ‘ULUNGAANGA FAKAFONUA PEA MO E TUKUFAKAHOLO FAKAKONISITUTONE. PEA ‘E TOKONI ‘A E NGAAHI MAKATU’UNGA KO IA KE TAU FEHANGAHANGAI AI MO E NGAAHI NGAUE FAKAPOLITIKALE ‘O E KAHA’U.

NA’E ‘I AI E TOKANGA ‘A ‘ENE ‘AFIO KUO UNGA FONUA KI HE NGAAHI FAKALAKALAKA FAKAPOLITIKALE ‘OKU ‘IKAI KE NA FENAPASI PEA MO E NGAAHI FAKALAKALAKA FAKA’IKONOMIKA, PEA MO E FIEMA’U ‘A HONO KAKAI.

PEA NA’A NE FOKOTU’U HA KAVEINGA, NA’E MOTU ATU HONO MAHU’INGA ‘I TONGA, KO ‘ENE FOKOTU’U E HOU’EIKI ‘O E KAPINETI, TU’UNGA ‘I HE FALE’I ‘A E PALEMIA NA’E FILI ‘E HE KAKAI KI HE FALE ALEA. KUO HOKO ENI KO HA FOUNGA KE TAU FAI KIAI ‘I HE KAHA’U.

‘OKU TAU FAKAMALO’IA ‘A E PILINISI TU’IPELEHAKE KUO PEKIA PEA MO E KAU MEMIPA ‘O E KOMITI FAKAFONUA KI HE FAKALELEI FAKAPOLITIKALE KI HE NGAUE MAHU’INGA MO E FAKAMATALA LELEI KUO FAKAHU MAI KI HE FALE.

NA’E FAKAHA ‘E HE PULE’ANGA KI HE FONUA ‘A E KONGOKONGA LALAHI ‘O E NGAAHI LILIU FAKAKONISITUTONE ‘OKU NE TUI ‘OKU TOTONU KE FAKAKAUKAU’I FELAVE’I PEA MO E FAKAMATALA ‘A PILINISI TU’IPELEHAKE, HE ‘OKU ‘I AI E NGAAHI ME’A LAHI ‘OKU NA MATAFALE TAHA AI.

NA’E FAKAHU MAI FOKI ‘E HE KAU FAKAFOFONGA ‘O E KAKAI HA’ANAU FOKOTU’UTU’U ‘I HE ME’A TATAU, KI HE FALE ALEA ‘I HE UIKE UA KUO HILI.

KOE NGAAHI FOKOTU’UTU’U KOTOA KO ENI KUO TUKU ATU KI HE KAKAI, KO ‘ENAU TAUMU’A AOFANGATUKU ‘OKU TAHA PE-KO HA FALE ALEA MO HA PULE’ANGA ‘OKU FAKATEMOKALATI ANGE KAE FE’UNGA PEA MO TONGA NI.

KO E NGAAHI FAIKEHEKEHE ‘I HE NGAAHI FOKOTU’U KO ENI ‘OKU ‘IKAI PEHE IA HE’IKAI LAVA KE FAKAFETAULAKI’I, PEA ‘E MALAVA PE KE FAKAFEHOKOTAKI’I HE TALANOA PEA MO E FELINGIAKI ‘O E FAKAKAUKAU KAE MA’U ‘A E NGAAHI LOTO ‘OKU TATAU.

‘I HE 1875, KO E KONISITUTONE KOE ME’A OFA IA ‘A E TU’I SIAOSI TUPOU I KI HE KAKAI ‘O TONGA.

‘I HE ‘AHO NI, KO E KONISITUTONE KO E KOLOA IA ‘A E KAKAI KOTOA, PEA KO E ‘ULUNGAANGA FAKAFONUA FAKATONGA, PEA MO E NGEIA MO E MOLUMALU ‘A E TONGA, KUOPAU FAKAFOTUNGA MAI IA ‘I HA NGAAHI FOUNGA MO HA LONGOMO’UI ‘OKU FO’OU.

‘OKU OU FOKOTU’U ATU KI HE KAU FAKAFOFONGA FALE ALEA KOTOA PE KE HOKO ATU E TALANOA PEA FAKAHU MAI E FELOTOI KUO NAU A’USIA, ‘O KAU AI ‘A E TAIMI KI HONO FAKAHOKO, ‘I HE TO’U FALE ALEA KA HOKO.

6. ‘OKU ‘I AI HOTAU PALEMIA MO HOTAU PULE’ANGA NA’E FOKOTU’U KOTOA ‘E HE LA’A KUO UNGA FONUA, ‘I HONO NGAAHI MAFAI NA’E FOAKI ‘E HE KONISITUTONE. NA’E ‘IKAI TE TAU KOLE KE NAU HOKO KO E PALEMIA, PE HOKO KO E MINISITA. KA NA’E UI KINAUTOLU KE NAU NGAUE FAKASEVANITI MA’A E FONUA, PEA NA’A NAU TALI LELEI ‘A E UI KO IA.

‘I HE’ENE PEHE, KO KINAUTOLU ‘A E PULE’ANGA TOTONU ‘O E FONUA, PEA ‘OKU NAU FIEMA’U KOTOA ‘ETAU POUPOU. TAU ‘OANGE HA NAU FAINGAMALIE KE HOKO ATU HONO LANGA ‘O E ‘IKONOMIKA PEA MOE FONUA. TAU TOKONI’I KINAUTOLU KE NAU IKUNA’I MO FAKAKAKATO ‘A E TAUMU’A MO E KAVEINGA ‘O HONAU UI.

7. ‘I HONO AOFANGATUKU, TAU TOKANGA LAHI KI HE NGAUE ‘OKU TEU KE FAKAHOKO.

I HE UIKE KUO’OSI NA’E ONGONGOA AI A TONGA ‘I HA FOUNGA ‘OKU OU FAKA’AMU KE ‘OUA NA’A TOE HOKO.

‘I HE ‘ETAU VAKAI ATU KI HE KAHA’U, ‘OKU TAU MA’U ‘A E FAINGAMALIE KE TAU FA’U HA HISITOLIA FO’OU MA’A TONGA.

TAU NGAUE KI HE KAHA’U ‘E TOE MA’UMA’ULUTA ANGE PEA TAU FIEFIA AI. ’O MAKATU’UNGA ‘I HE PULE’ANGA FAKAKONISITUTONE ‘OKU NE FOAKI MAI ‘A E TAU’ATAINA, KO E PULE FAKALAO PEA MO E NGEIA ‘O E KAKAI KOTOA HOTAU FONUA.

‘I HE ‘AMANAKI KO ENI KE TAU MATUKU, ‘OKU OU FAKAMALO ATU ‘EIKI SEA, KAE’UMA’A ‘A E HOU’EIKI FALE ALEA ‘I HE NGAAHI NGAUE KOTOA PE KUO LAVA.


‘OKU OU ‘OFA ATU KIATE KIMOUTOLU HONO KOTOA.


KE FAI TAPUEKINA AI PE KIMOUTOLU ‘E HE ‘OTUA.


SIAOSI TUPOU V.