Eiki Sea,

 ‘Oku ou fakafeta’i ki he ‘Otua ‘i he‘ene tauhi ‘o ke laumalie lelei kae‘uma’a ‘a e Hou’eiki Nopele, Hou’eiki Minisita pea mo hotau kainga koia ne fili kenau fakafofonga ‘a e kakai.

 ‘Oku tau fakamalo kotoa ‘i he lava ‘a e ngaahi ngaue lahi fekau’aki pea mo hono langa ‘a e Kolomu’a neongo ‘oku te’eki ke ha atu ki tu’a ‘a e ola ‘o e ngaue ni.

 Ko e langa fo’ou ‘o Nuku’alofa ko e taha eni ‘o ha ngaue ma’ongo’onga ‘e fai ‘e he Pule’anga ‘i he ta’u ‘e 5 ‘oku hanga mai pea ‘e toki lava pe foki ‘i ha fetokoni’aki moe Fale Alea ‘i hano tali ‘o e ngaahi sa fakalao koia tene fakangofua ‘a e ngaue ni.

‘E fakamu’omu’a ma’u pe ‘a e malu’i ‘a e mo’ui pea mo e koloa ‘a e kakai ‘i he fa’u mo e langa kotoa ‘e fai ‘i he kolo ni pea ‘oku mau fakamalo ki he ngaahi pule’anga fe’ofo’ofani ko ia kuo nau tokoni mai ki Tonga ni, ‘o fakatatau pea mo honau ivi. Kuo kamata ‘aki ‘a e ngaue ha no kuo alea’i ‘e he Pule’anga mei he Lipapulika ‘o e Kakai Siaina pea ‘oku Mau ‘amanki pe ‘e ma’u ai ha faingamalie ‘a hotau kakai pea mo ‘etau ngaahi kautaha pisinisi.

 Na’e hoko ‘a e pa’anga ne totongi ‘aki ‘a e hiki vahenga mo e ngaahi totongi makehe ki he kau ngaue fakapule’anga ko e kavenga mamafa ‘aupito ki he pa’anga talifaki ‘a e Pule’anga. Pea neongo ‘a e fakamoveuveu ne hoko ‘i he ta’u kuo’osi, ‘oku tui ‘a e Pule’anga ‘e toe kaka ‘a e tu’unga faka’ekonomika ‘o e fonua ‘i he ta’u fakapa’anga ka hoko mai. ‘Oku tu’u ma’u ‘a ‘etau pa’anga muli ‘i he tu’unga ‘oku tatau pea mo e mahu’inga ‘o ‘etau koloa hu mai mei muli ‘i he mahina ‘e 4.

 Ko hono ola eni ‘o e falala mo e poupou ‘a e ngaahi pisinisi ki he kaha’u ‘o e ‘ikonomi. ‘E fa’u leva ‘e he Pule’anga ha ngaahi lao fakatonutonu ki he lao tukuhau pea mo e tute ke ne fakatupu ha tupulekina ‘a e tu’unga faka’ekonomika ‘o e fonua pea mo poupou ki he ngaahi pisinisi koia ‘oku nau fie tokoni ki ai.

 Ko e ngaahi ngaue ‘e fakamu’omu’a ko e folau taki mamata, fa’u koloa, ngoue, toutai pea mo e ngaahi ngaue poupou ki ai hange ko e ngaahi hala, taulanga mo e mala’e vakapuna. Kuo ‘osi kamata foki ke ola ‘a e fa’ufa’u ko eni ‘o faka’ilonga‘aki ‘a e aleapau ‘a e ‘Eiki ma’u tofi’a ‘i Vava’u ‘i he ta’u ni pea mo e kautaha fakavaha’apule’anga ke langa ai ha hotele mo e matanga.

 Ko hotau va koia pea mo e ngaahi fonua muli, ne tofa hotau hala ‘e he hou’eiki ko e kuo nau mama’o pea ‘oku tau kei fai pe ki ai neongo kuo lava ha senituli. ‘Oku makatu’unga hotau va ko eni pea mo e ngaahi fonua fe’ofo’ofani kotoa pe ‘i he ‘etau pipiki ki he ngaahi konivesio koia ‘oku nau pule’i ‘a e va ‘o e ngaahi fonua sivilaise. Pea kuo fokotu’u foki ai ‘a hotau fakafofonga faka-tipilometiki ‘i Pilitania Lahi, Amelika pea moe Lepapulika ‘oe Kakai Siaina. Kuo faka’au foki ke tokolahi ange ‘a hotau kakai ‘oku nau nofo, ngaue mo ako ‘i he Komoniueli ‘o Aositelelia pea mo Nu’usila. Ko ia ai ‘oku ngaue ‘a e Pule’anga ke fokotu’u ha tau fakafofonga ‘i Kenipela pea mo Uelingatoni ‘i he ‘uluaki faingamalie ‘o e ta’u ni.

 Ko e taha ‘o e ngaahi mataikoloa ne foaki ki hotau fonua ‘e Siaosi Tupou ‘Uluaki ko e ako. Ko eni kuo hulu ‘i he ta’u ‘e 100 ‘a hono fakamalohi’i ‘o e ako ‘i Tonga ni. Koe‘uhi ko e ngaahi liliu lahi kuo hoko ki he fonua ni ‘I he ngaahi ta’u koia ‘e 100 kuo hili, kuo taimi ke fakalelei ‘ae sipinga ne tukufakaholo mai mei he kuohili. Koia ai ‘e fokotu’u atu leva ‘e he Pule’anga, ke tukuhifo ‘a e ta’u motu’a ‘o e tamaiki te nau kamata ai ‘i he ako mei he ta’u 6 ki he ta’u 5; pea tuku hake ‘a e ta’u koia ‘e toki ngofua ai ke nau ‘ata mei he ako ki he ta’u 18. ‘E folau nima taha ‘a e ngaahi liliu ko eni mo e ngaahi langa makehe ‘oku fakataumu’a ke tau lava ‘i he ta’u ‘e tolu ka hoko mai, ‘o ako’i ha peseta ‘e 60 ‘o kinautolu koia te nau nofo mei he ako ‘i he ngaahi ako ma’olunga ange, ako fakatekinikale, pe fakavokasio, pea hoko ‘a e monu’ia tatau ki he peseti ‘e 90 ‘i he ta’u ‘e 5 ka hoko mai. ‘Oku ‘amanaki ‘e fakahoko ‘a e ngaahi fakakaukau ko eni ‘i he ta’u 2008.

‘Oku ou loto ke fakaha ‘i heni ‘a e loto fietokoni ‘a e  Pule’anga ki he feitu’u na ‘i he kavenga faingata’a koia kuo hilifaki kiate koe ‘i hono taki ‘a e feme’a’aki ‘a e Fale Alea, tauhi ‘a hono ngaahi toputapu mamalu, pea mo hapai hono ngeia tupu’a.

 ‘Oku ou ‘ofa lahi atu kiate kimoutolu hono kotoa.

Siaosi Tupou V